page contents
Gas masks

Dutchhelmets

De Nederlandse stalen helm 1916-1992


Welcome to the Gas Mask section


Waarschuwing!


Tot ruim na de Tweede Wereldoorlog werd in gasmaskers asbest gebruikt als filtermateriaal in de filterbussen. Het was goedkoop, ruimschoots voorhanden en effectief, en de gevolgen voor de gezondheid waren nog niet of niet volledig bekend. Tegenwoordig weten we beter en wordt er in gasmaskers geen gebruik meer gemaakt van asbestfilters.


Gasmaskers die tijdens de twee Wereldoorlogen en vele andere gevechten gebruikt werden, worden nu veelal door liefhebbers verzameld. Echter, het bezitten van deze filterbussen kunnen risico’s met zich meebrengen. Het opzetten van deze gasmaskers met geplaatste asbest filterbussen, waarbij wordt ingeademd door deze filterbussen kan zelfs levensgevaarlijk zijn.

Laat vooral kinderen niet met gasmaskers spelen, ook niet wanneer de filterbussen zijn verwijderd.


De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) heeft besloten om nadrukkelijk te waarschuwen deze asbestfilters niet te gebruiken. Die filters zitten in de filterbussen, die men op het gasmasker schroeft. Deze filterbussen mogen onder geen beding opengemaakt of anderszins bewerkt worden.


Vanaf mei 2017 voert de ILT onderzoek uit naar gasmaskers met asbest filterbussen. Ze bekijken bijvoorbeeld waar de maskers vandaan komen en waar ze zich op dit moment bevinden. Ook onderzoeken ze of de kisten waarin de maskers werden vervoerd verontreinigd zijn: die worden nu namelijk vaak als meubelstuk gebruikt.


Dutchhelmets adviseert verzamelaars vooral voorzichtig om te gaan met deze oude gasmaskers en asbest filterbussen. Mocht u van plan zijn om enkele oude gasmaskers (met filterbus) te verwerven voor uw verzameling, wees dan bewust van de risico’s en neem maatregelen om de risico’s zo veel mogelijk te verkleinen. Een mogelijkheid is om de filterbussen te verwijderen en deze luchtdicht te verpakken in een plastiek doorzichtig tasje. Hierdoor kunt u deze nog steeds, los van de gasmasker, tentoonstellen. Maak de gasmasker schoon met een sopje en spoel deze vervolgens uit met lauw water.

Wat u NOOIT moet doen, is om de filterbus uit elkaar te halen. Het uit elkaar halen van oude asbest filterbussen brengt zeer grote gezondheidsrisico’s met zich mee.


Voor een professioneel advies, neem contact op met de ILT of ander deskundig organisatie/bedrijf.




Gas masks used by the Armed Forces and Police



Op 22 april 1915 werd de eerste gasaanval uitgevoerd tijdens de Eerste Wereldoorlog. Deze gasaanval werd door de Duitse strijdkrachten uitgevoerd in de omgeveing van Ieper, België, en de gevolgen waren desastreus. Hierdoor gingen alle strijdende partijen chemische strijdmiddelen gebruiken tijdens krijgshandelingen en werden verschillende maatregelen genomen om het personeel te beschermen. Een van die maatregelen was de invoering van de gasmasker.


Ook Nederland nam maatregelen om het personeel te beschermen bij een eventuele gasaanval en in september 1915 werd de eerste model gasmasker, de gasmasker model A, ingevoerd bij de Landmacht.


Na de Duitse inval in Polen, 1939, werden door de Luchtbeschermingsdienst in Nederland maatregelen getroffen om adequaat te kunnen reageren bij eventuele calamiteiten. Een van de maatregelen was de invoering van gasmaskers. Met name vanaf 1939 werden vele type gasmaskers aangeboden, zowel gasmaskers van Nederlandse fabrikaat alsook aangekochte gasmaskers uit het buitenland. Na de Duitse bezetting van Nederland, werden buitgemaakte gasmaskers van de Nederlandse Krijgsmacht uitgereikt aan Luchtbeschermingsdiensten. Er zijn dan ook vele verschillende type gasmaskers te vinden die zowel vóór als tijdens de bezetting van Nederland werden gebruikt door Luchtbeschermingsdiensten, andere organisaties en bedrijven.


In de periode 1945-1952 werden geen gasmaskers uitgereikt aan Nederlandse militairen, omdat in die periode er geen noodzaak voor was. Gasmaskers gingen in opslag en pas in 1952, na de invoering van het model K, werden weer gasmaskers uitgereikt als standaard uitrustingstuk.


De volgende modellen werden achtereenvolgens ingevoerd:


Model A (niet in de collectie aanwezig)

Model B (niet in de collectie aanwezig)

Model C (niet in de collectie aanwezig)

Model D (niet in de collectie aanwezig)

Model E

Model F (F-26 en F-28) (niet in de collectie aanwezig)

Model G

Model H

Marinegasmasker

Algemeen Gebruik nr. 4

Algemeen Gebruik nr. 5

Lr

Model K

C3

FM 12



Dhr. A. Bosman van Military Legacy heeft aanvullend informatie geleverd over de gasmasker model H en Marinegasmasker.



De gasmasker model A


De gasmasker model A werd in sptember 1915 ingevoerd en was niet meer dan een linnen zakje waarin zich een aantal gedrenkte compressen bevond, die de neus en de mond bedekten. Ter bescherming van de ogen werd een gasbril gedragen. Het geheel werd door enkele banden op het gelaat gehouden.



De gasmasker model B


De gasmasker model B behoorde tot het type muilkorfgasmaskers en werd begin 1916 ingevoerd asl vervanger van de gasmasker model A. Het was vervaardigd van hospitaallinnen, gespannen over een geraamte van ijzerdraadgaas en voorzien van een filterbus gevuld met natronkalk. Het had geen uitlaatventiel waardoor door de filterbus óók moest worden uitgeademd. Ter bescherming van de ogen werd een losse gasbril bijgeleverd. De gasmasker model B werd opgeborgen in een groen metalen draagbus die tapstoe afliep.



De gasmasker model C


De gasmasker model C was, net als de gasmasker model B, óók een muilkorfgasmasker en vertoonde veel overeenkomst met de gasmasker model B. De gasmasker model Cwerd in 1917 ingevoerd als vervanger van de gasmasker model B.

Het mondstuk was van metaal vervaardigd en voorzien van een rubber rand zodat een betere afsluiting op het gelaat werd verkregen. De gasmasker model C was het eerste Nederlandse gasmasker dat werd voorzien van een verwisselbare filterbus. De vulling bestond uit beenderkool en chemicaliën wat veel vocht aantrok en hierdoor tastte het metaal sterk aan. Om die reden werd overwogen de vulling te vervangen door geactiveerde kool wat uiteindelijk niet werd gerealiseerd. De afzonderlijke meegeleverde gasdichte bril was aan de binnzijde, langs de randen, met vacht gevoerd en de gasmasker model C werd opgeborgen in een groen metalen draagbus die tapstoe afliep.

De gasmasker model C bleef in gebruik tot 1927.



De gasmasker model D


De gasmasker model D was nog in ontwikkeling toen de gasmasker model E werd ingevoerd. Hierdoor kwam de gasmasker model D te vervallen voor het definitief was vastgesteld en werd nooit in productie genomen.



De gasmasker model E


De gasmasker model E (small-box respiratot) is van Britse fabrikaat en werd tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog ontwikkeld. Het was het eerste dat uit een gelaatstuk, een gasmaskerslang en een filterbus was samengesteld. Het gelaatstuk was vervaardigd van bruin linnen, dat aan de binnenkant was voorzien van een laagje rubber. Aan weerszijden van de oogglazen was het gasmaskerdoek geplooid. Men kon in deze plooi een vinger steken om met behulp van het gasmaskerdoek de oogglazen aan de binnenzijde af te vegen als deze besloegen. De neus werd dichtgeknepen door een neusklem. Aan de binnenzijde van het gelaatstuk was een speen bevestigd die in de mond werd genomen. Het grote voordeel van speen en neusklem was dat bij beschadiging van het maskerdoek geen besmette lucht werd ingeademd. Het deed echter veel af aan het draagcomfort, in het bijzonder hadden de kaakspieren het hard te verduren. De filterbus van dit gasmasker bevatte een koolfilter en een papieren rook- en nevelfilter. De bandelsamenstel was niet verstelbaar, waardoor veiligheidsspelden gebruikt moesten worden om deze af te stellen op het hoofd.


De gasmasker model E werd in 1918 in Nederland ingevoerd in 6 verschillende maten, van 0 t/m 5. Maat 0 was de kleinste maat en maat 5 de grootste. Na invoering van de gasmasker model F in 1926, werd de gasmasker model E enkel nog als oefengasmasker gebruikt en werd nog tot 1938 opgeslagen in mobilisatiemagazijnen. De gasmaskerslang werd verlengd met een Nederlandse model gasmaskerslang waarop een koppelstuk was geplaatst om een filterbus te plaatsen van hetzelfde type zoals gebruikt werd op de gasmasker model F en later ook van de model G. De draagtas was ook van Britse fabrikaat en voorzien van Britse afnamestempels, fabrieksstempels, Broad Arrow, de letter E en een maatstempel onder de klep van de gelaatsstuk. In de tas bevond zich ook een koperen onderhoudsbusje.



De gasmasker model F


In 1926 werd de gasmasker model F ingevoerd ter vervanging van de gasmasker model E. Er waren drie uitvoeringen van het gasmasker model F, namelijk voor onberedenen, wielrijders en beredenen. Het verschil tussen het gasmasker voor onberedenen en dat voor wielrijders bestond slechts uit de lengte van de koppelband van de draagzak. Het gasmasker voor beredenen had een afwijkend model draagtas en een langere onderslang. Het masker was vervaardigd van rubber met ingebed weefsel. De bolstaande binnenwand zorgde voor een goede gasdichte afsluiting op het gelaat. Beslaan van de oogglazen werd voorkomen door deze in te wrijven met brillezalf. De gasmaskerslang bestond uit twee delen, de onder- en de bovenslang. Tussen beide delen van de gasmaskerslang was een uitlaatventiel gemonteerd.



De gasmasker model G


De gasmasker model G werd in 1937 in de Nederlandse krijgsmacht ingevoerd en bleef tot de Tweede Wereldoorlog in gebruik. Het was een verbeterde versie van type F. Tussen de oogglazen bevond zich een rubber tussenschot om spiegeling in de oogglazen te voorkomen. De slang bestond uit één stuk en het uitlaatventiel was in het mondstuk gemonteerd. Net als bij de gasmasker model F, had de gasmasker model G 3 varianten van de gasmasker draagtas, namelijk voor onberedenen, berdenen en wielrijders.

De gasmasker G werd in dezelfde type draagtas opgeborgen als voor de type F.  De draagtassen waren aan de binnenzijde van de sluitklep gemerkt met een witte 'O' voor onberedenen, een witte 'B' voor beredenen en een witte 'W' voor wielrijders.


Gedurende de bezettingsjaren werden vele gasmaskers model G doorverstrekt aan verschillende civiele organisaties, zoals Brandweer, Luchtbeschermingsdiensten e.d.



De gasmasker model H


De gasmasker model H werd ingevoerd in 1938 en was de eerste Nederlandse gasmasker waarbij de filterbus direct aan de gasmasker werd bevestigd. Het direct aan het mondstuk bevestigen van de filterbus was een nieuwe ontwikkeling. In het mondstuk waren zowel het inlaat- als het uitlaatventiel gemonteerd. Het uitlaatventiel was zo laag mogelijk geplaatst zodat daardoor speeksel, transpiratie en condensatievocht konden worden geloosd. Aan de binnenzijde van het gelaatstuk was een verstelbaar rubber riempje bevestigd dat als kinsteun diende en ervoor zorgde dat het gelaat niet te ver in het gasmasker schoof. De draagtas werd vervangen voor een enigzins ovaal draagbus, voorzien van verstevigingsribben, waarin de gasmasker model H werd opgeborgen. De bus van de gasmasker model H is een stuk hoger dan die van de Marinegasmasker.

De gasmasker H mag als voorloper worden gezien van de Nederlandse gasmaker K, die in 1952 in de krijgsmacht werd ingevoerd. 


Gedurende de bezettingsjaren werden vele gasmaskers model H doorverstrekt aan verschillende civiele organisaties, zoals Brandweer, Luchtbeschermingsdiensten e.d.



De Marinegasmasker


De Marinegasmasker werd, net als de gasmasker model H, ingevoerd in 1938 en had ook een de filterbus die direct aan de gasmasker was bevestig. In het mondstuk waren zowel het inlaat- als het uitlaatventiel gemonteerd. Het uitlaatventiel was zo laag mogelijk geplaatst zodat daardoor speeksel, transpiratie en condensatievocht konden worden geloosd. Aan de binnenzijde van het gelaatstuk was een verstelbaar rubber riempje bevestigd dat als kinsteun diende en ervoor zorgde dat het gelaat niet te ver in het gasmasker schoof. De Marinegasmasker werd opgeborgen in een draagbus, voorzien van verstevigingsribben. De bus van de Marinegasmasker is een stuk lager dan die van de gasmasker model H.

Ondanks de gelijkenissen met de gasmasker model H, spreken we van een ander type gasmasker.

De Marinegasmasker werd zowel door de Marine alsook door het Korps mariniers gebruikt.


Gedurende de bezettingsjaren werden vele Marinegasmaskers doorverstrekt aan verschillende civiele organisaties, zoals Brandweer, Luchtbeschermingsdiensten e.d.



De gasmaskers AG 4 (Algemeen Gebruik, nr. 4), AG 5 (Algemeen Gebruik, nr. 5) en Lr (Respirator, Anti-Gas, Light)


Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de Nederlandse troepen in Engeland uitgerust met een Engelse gasmasker AG 4, AG 5 of Lr en een gascape als beschermende kleding tegen sproeiaanvallen. De KL-eenheden, die in de bevrijdingsfase in Nederland zijn opgericht, werden ook nog ermee uitgerust. De troepen die werden uitgezonden naar Indonesië waren niet voorzien van gasmaskers. Na de oprichting in 1951 van de ABC-school als voortzetting van de vooroorlogse militaire gasschool werden militairen weer geoefend in het gebruik van (Engelse model) gasmaskers.


De gasmaskers AG 4 en AG 5 werden vanaf 1940 uitgereikt aan de Nederlandse troepen. Na 1945 gingen de AG gasmaskers in opslag tot medio 1953, waarna deze werden uitgefaseerd en vervangen door de model K.


De gasmasker Lr werd vanaf 1943 uitgereikt aan de Nederlandse troepen en werd naast de AG 4 en AG 5 gedragen. Bij de gasmasker Lr was de filterbus direct aan het gelaatstuk geschroefd. het andere Engelse gasmasker was nog voorzien van een slang. Na 1945 gingen de Lr gasmaskers in opslag tot medio 1953, waarna deze werden uitgefaseerd en vervangen door de model K.



De gasmasker model K


De gasmasker model K, dat in 1952 werd ingevoerd, is vervaardigd van rubber waarin canvas is verwerkt. De filterbus bevindt zich recht voor de mond. Aan de binnenzijde van het gelaatstuk is een kinstuk aangebracht in de vorm van een rubber plaat. Het uitlaatventiel had aanvankelijk een tamelijk groot dynamisch lek zodat het gasmasker in een zenuwgasatmosfeer waarschijnlijk geen goede bescherming meer bood. Daarom werd in 1960 dit uitlaatventiel vervangen door een nieuw type. Het kunststoffen mondstuk is voorzien van twee verschillende schroefdraden, zodat filterbussen in gebruik bij andere NAVO-landen (2 maten schroefdraad), in het mondstuk kunnen worden geschroefd.



De gasmasker model C3


De gasmasker model C3 werd geintroduceerd in 1976 als opvolger van de model K. De C3 werd geproduceerd in Canada en is vervaardigd van natuurrubber. Links aan het gelaatstuk is de filterbus geplaatst. Aan de voorzijde bevinden zich het uitlaatventiel en het spreekmembraan. In het gelaatstuk bevindt zich een neuskap die ervoor zorgt dat de uitademingslucht niet in contact komt met de oogglazen, waardoor beslaan daarvan wordt voorkomen.



De NBC masker model FM 12


De NBC masker FM 12 werd geintroduceerd in 1996 als opvolger van de C3 en is de huidige standaard NBC masker welke wordt uitgereikt aan Nederlandse militairen.




Civilian gas masks


Voor de gemeentelijke luchtbeschermingsdiensten zijn vanaf 1937 ongeveer 50.000 gasmaskers (volksmaskers genoemd) aangekocht van Nederlands (Vredestein, Hevea, Veritex), Belgisch (SBA), Duits (Draeger) en Tsjechisch (Fatra, Kudrnac) fabrikaat.

Tijdens de mobilisatie en bezetting werden gasmaskers uit deze partij ook aan de politie en brandweer uitgegeven.

Bij al deze maskers is de filterbus rechtstreeks aan het gelaatstuk bevestigd (geschroefd). Bij de maskers hoort een stoffen draagtas of metalen draagblik, beide types met schouderriem.


De Nederlandse schroefdikte is identiek aan de Duitse waardoor de filterbussen onderling uitwisselbaar zijn en passen op de verschillende modellen.


De gelaatsstukken en gasfilterbussen van een en dezelfde fabrikant/importeur hebben hetzelfde Rijkskeur nummer.


Onderliggende informatie en informatie bij de afzonderlijke modellen is deels geleverd door Dhr. Jos Breukers, conservator van het Nationaal Veiligheidsinstituut.

Dutchhelmets gebruikt cookies van derde partijen om bij te houden hoe u onze website gebruikt. Dit helpt om beter te begrijpen hoe bezoekers onze site kunnen vinden en gebruiken en stelt Dutchhelmets in staat om de site te verbeteren en om betere campagnes op te zetten. Dutchhelmets uses third party cookies to track how you use the website. This helps us better understand how visitors can find and use our site and allows us to run better campaigns.

Accept